اساطیر از زمان های دور تاکنون همواره یکی از مهمترین منابع الهام برای اهل هنر بوده اند که به وسیله آن، آثاری را تولید می کردند و در بستر آن به بیان اندیشه هایشان می پرداختند.

علم روانشناسی نیز مانند هنر با بهره جویی از اسطوره های یونان به تدوین نام گذاری مدل شخصیت شناسی پرداخته است. روانشناسی مفهوم فراتاریخی و زیستی انسان و نظر درباره اسطوره را به عنوان توصیف یک ایده سرکوب شده معرفی کرده است. براساس گفته یونگ، عناصر ساختاری شکل دهنده اسطوره باید در ضمیر ناخودآگاه وجود داشته باشد. روانشناسی اصطلاحاتی مثل عقده ادیپ، عقده الکترا، نارسیسم و… را از اساطیر یونان وام گرفته و همانند هنر از این اساطیر برای بیان مقصودش استفاده کرده است.
این روزها در ارومیه تئاتر مده آ اثر اوریپید با هنرنمایی شبنم یوسفی و قلم ماموستا عزیز نعمتی مورد توجه و استقبال هنردوستان قرار گرفته است. بازآفرینان این اثر فاخر با بهره گیری از تاریخ و هنر توانسته اند به بیان اندیشه و ایدوئولوژی های خود به زبان کردی برای جامعه کردی بپردازند. واقعیت تلخ جامعه کردی ارومیه این نکته را روشن می کند که عموماً فرهنگ مردسالارانه هویت زن را نادیده می گیرد و حقوق انسانی زن را نمی بیند. حال چگونه زنان و دختران می توانند در این فرهنگ به این دیدگاه برسند که قابل احترام و دوست داشتن هستند؟ سازندگان این نمایش به خوبی در یافته اند در سنتی که حرف اول و آخر را مرد می زند، زن از همان اوان کودکی دیده نمی شود، اهمیت و توجه لازم به او نمی شود، احساس مورد دوست داشته شدن بی قید و شرط به او داده نمی شود، علایق، سلیقه، آرزوها و خواسته ها و خلاقیش نایده گرفته می شود و… همه این موارد منجر به اعتقادات و باورهای غلط در او می شود که من “دوست داشتنی” و ” خواستنی” نیستم! جنس مرد از من بالاتر، قدرتمند تر و عزیزتراست و زن زیر سایه مرد به ارزشمندی نسبی می رسد. در نتیجه مقابل تمام این باورهای غلط مده آ قد علم می کند. مده آ در پرداختن به مسئله زن از اسطوره ها وام می گیرد و در بطن خود اسطوره را نقض می کند چون سعی دارد در مقابل خدایان که ماهیتی فراطبیعی و خرافی گونه دارند ایستادگی کند و به ساختارشکنی بپردازد. مده آ قهرمانی است که هدف برایش وسیله را توجیه می کند، با میل و ارده قوی و آهنین، شخصیتی زیرک که نقبی به شخصیتی اسطوره ای می زند با قدرت و توانایی های خاص، همراه با عنصر خشم که بستری فراهم می آورد که مده آ هر دو روی سکه شخصیتی اش را نشان دهد. در تحلیل روانشناسی شخصیت مده آ در نمایشنامه با زنی رو به رو هستیم که :
_ شخصیت مهرطلب دارد نه هر مهر ورز! یعنی مده آ کشتن پدر، برادر و خیانت به خاک و… به اسم عشق به همسرش توجیه می کند و به آن مباهات می کند. مفهوم عشق و دوست داشتن برای او تسلیم بی قید و شرط است ولی وقتی همین رفتار ار از طرف همسرش دریافت نمی کند و بهم می ریزد. این تیپ شخصیت ها که به شدت وابسته هستند از قبول و یا رد خواهش دیگران رنج می برد (یک تضاد روانی درونی). از این روکه قادر به رد خواهش های بی جا همسرش نبوده خود را ملامت می کند. از انجام آنچه که بر او تحمیل شده است به شدت خشمگین شده و به سرزنش همسرش می پردازد. از انجایی این شخصیت از نیازمند بودن او به وجود می آید، نیاز دارد تا وقت، قدرت، توانایی و… را صرف دیگری (همسرش) کند زیرا رد کردن خواهش دیگری را نوعی خودخواهی می داند که با ان دچار احساس گناه می کند. این تضاد در مورد اهانت نیز وجود دارد.اگر اهانت دیگری را بی جواب بگذارد از عدم شهامت خود شرمسار می شود و در باطن خود را حقیر و خرد شده می یابد.
– پرخاشگری واضح ترین خصوصیت این نمایش است که در اثر تجربیات ناخوشایند مده آ و ناکامی هایش مشهود است. فروید مفهوم پرخاشگری را به سطح سایق (نیروی انگیزشی مداوم) جنسی ارتقا می دهد. وی اعتقاد دارد همه سایق های مختلف را می توان تحت دو عنوان اساسی طبقه بندی کرد: میل جنسی یا اِروس (eros) و پرخاشگری، ویرانگری یا تاناتوس (thanatos). این سایق ها از نهاد سرچشمه می گیرند ولی تحت کنترل خود در می آیند ( نهاد در بخش ناهشیار ذهن قرار دارد و مخزن انگیزه های اولیه هاست و بدون اینکه توجه کند چه چیزی امکان پذیر است و چه چیزی مناسب است مانند نوزادی کوکورانه در پی اصل لذت است اما خود با واقعیت ارتباط دارد و در سه سطح هوشیار و ناهشیار و نیمه هشیار عمل می کند) هر یک از این سایق ها انرژی روانی خودش دارد. چنانچه در مده آ مشاهده می شودهدف سایق ویراگری یا تاناتوس برگرداندن ارگانیزم به حالت غیرارگانیک است چون حالت غیرارگانیک مرگ است. هدف نهایی پرخاشگری، خودنابودی سازی است. پرخاشگری نیز مانند سایق جنسی یا اروس انعطاف پذیر است و می تواند چند شکل به خود بگیرد و توجیهی است برای جنگ، قساوت و بی رحمی و آزار”تثبیت” حالتی است که در مورد شخصیت مده آ بارز است. رشد روانی معمولاً مراحل رشدی متفاوت و تا اندازه ای پیوسته را طی می کند. یا این حال فرایند رشد روانی لحظه های استراس زا و نگران کننده نیز دارد. وقتی دورنمای طی کردن مرحله بعدی خیلی اضطراب آور می شود، خود به خود به راهبرد باقی ماندن در مرحله موجود که آرامش روانی بیشتری دارد، متوسل می شود. این دفاع، تثبیت نامیده می شود. درواقع تثبیت عبارت است از دلبستگی به مرحله رشد قبلی که ابتدایی تر است. با توجه به سایق پرخاشگری مده آ به نظر می رسد از نظر رشد روانی وی در مرحله مقعدی تثبیت شده است. سایق پرخاشگری که در طول سال اول زندگی حالت سادیسم دهانی می گیرد در سال دوم زندگی که مقعد از لحاظ جنسی ناحیه لذت بخش می شود، به رشد کامل تری می رسد چون در این دوره، ارضا از طریق رفتار پرخاشگرانه و عمل دفع حاصل می شود. فروید این دوره را به دو زیر مرحله تقیسم می کند که نیم دوره نخستین بیشتر در مورد شخصیت مده آ به چشم می خورد . در دوره مقعدی نخستین با نابود کردن و رها کردن اشیا ارضا می شود. در این مرحله ماهیت ویرانگر سایق سادیستی از سایق شهوت قوی تر است و کودکان نسبت به والدین پرخاشگرانه رفتار می کنند، چون با آموزش استفاده از توالت آنها را ناکام کرده اند.
جابه جایی در پرخاشگری مده آ به چشم می خورد. مده آ امیال و خشم خود نسبت به همسرش را به اشخاص دیگری از جمله دو فرزند و معشوقه همسرش هدایت می کند تا از این رفتار بعنوان وسیله ای برای آزار رساندن بیشتر همسرش استفاده کند. واضح است که مده آ با توجه به جامعه و فرهنگ مردسالارانه محیطی که در آن رشد یافته است عزت نفس ضعیفی دارد و در پی ناکامی ناشی از طرد شدن توسط همسرش از پرخاشگری بعنوان محافظی مقابل عزت نفس متزلزلش استفاده می کند. تحقیر همسرش با برجسته کردن نقش خود در موفقیت های او و گرایش به دست کم گرفتن توانایی های او، اتهام و سرزنش همسرش و انتقام جویی از او بخاطر ناکامی و شکست های خود، اشکال بارز پرخاشگری است که در نمایش به چشم می خورد. آدلر معتقد است در سبک های زندگی ناسالم بخصوص در جامعه ای رشد نیافته عناصر پرخاشگری زیاد به چشم می خورد. مده آ با خوار شمردن و متهم کردن همسرش و دیگران را که عضوی از جامعه مردسالاری هستند آزار داده و در عین حال از احساس عزت نفس خود محافظت می کند. در تحلیلی روانشناسانه بیشتر شخصیت مده آ، زنی را مشاهده می کنیم که در مقابل خیانت همسرش در دنیای روانی و فکری اش، شبکه ای قانونمند می آفریند تا بتواند بی عدالتی های پیش آمده را بر اساس قوانین سادیستیس جبران کند. نویسنده به خوبی می داند در کنار وجوه مثبتی که زنان جامعه از خود نشان می دهند مانند مده آ شخصیتی تاریک و ویرانگری هم دارند که ما نمونه های آن را در پی عزت نفس و اعتماد به نفس پایین با مشکلات متعدد چون افسردگی، اضطراب، هراس، پرخاشگری، بزهکاری، سوئ مصرف مواد، عملکرد ضعیف اجتماعی و تحصیلی، همسر آزاری، کودک آزاری و نظایر آن مشاهده می کنیم. زنان متعددی که در جامعه بدون احساس عزت نفس بالا و ارزشمندی به راحتی با تهدیدات و وقایع فشارآور بیرونی با برانگیختگی منفی و از هم پاشیدگی سازمان روانی مواجه شوند. مده آن نسبت به این دردهای زنان بی تفاوت نیست و سعی می کند آنها را متهورانه بازگو کند، آگاهی دهد و زنان را از رنج های جامعه ای که در استثمار مردسالاری است، برهاند. مده آ وقتی خشونت های فرهنگی، جنسیتی، عاطفی، کلامی و هویتی علیه خودش را می بیند، سکوت نمی کند و با عدم تحمل ، اجازه نمی دهد از درون بیشتر از این شکننده و ضعیف شود. بلکه زره ضخیمی در برابر این خشونت های رایج بر تن روانش می کند که باعث می شود حس همدلی، نوع دوستی، مهربانی و… در وی کمرنگ و کمرنگ تر شود و در نهایت از بین برود تا انجا که با رفتار های سادیستی سعی می کند خشمش را تسکین دهد.

نویسنده به خوبی می داند در کنار وجوه مثبتی که زنان جامعه از خود نشان می دهند مانند مده آ شخصیتی تاریک و ویرانگری هم دارند که ما نمونه های آن را در پی عزت نفس و اعتماد به نفس پایین با مشکلات متعدد چون افسردگی، اضطراب، هراس، پرخاشگری، بزهکاری، سوئ مصرف مواد، عملکرد ضعیف اجتماعی و تحصیلی، همسر آزاری، کودک آزاری و نظایر آن مشاهده می کنیم. زنان متعددی که در جامعه بدون احساس عزت نفس بالا و ارزشمندی به راحتی با تهدیدات و وقایع فشارآور بیرونی با برانگیختگی منفی و از هم پاشیدگی سازمان روانی مواجه شوند. مده آن نسبت به این دردهای زنان بی تفاوت نیست و سعی می کند آنها را متهورانه بازگو کند، آگاهی دهد و زنان را از رنج های جامعه ای که در استثمار مردسالاری است، برهاند. مده آ وقتی خشونت های فرهنگی، جنسیتی، عاطفی، کلامی و هویتی علیه خودش را می بیند، سکوت نمی کند و با عدم تحمل ، اجازه نمی دهد از درون بیشتر از این شکننده و ضعیف شود. بلکه زره ضخیمی در برابر این خشونت های رایج بر تن روانش می کند که باعث می شود حس همدلی، نوع دوستی، مهربانی و… در وی کمرنگ و کمرنگ تر شود و در نهایت از بین برود تا انجا که با رفتار های سادیستی سعی می کند خشمش را تسکین دهد.

 

گزارش پریسا کبیر نژاد ۱