چند خط مقاله ای در باب زبان کردی از زبان علی پاک سرشت نویسنده کرمانجی زبان بخوانیم

0
8

قدیمی ترین متن کردی به کرمانجی است
پژوهش: علی پاک سرشت

دیوید مک کنزی شرق‌شناس مشهور که بر همه شاخه‌های زبان کردی از جمله کردی کرمانجی مسلط بود و آثار فاخری نیز در این زمینه دارد در مقاله‌ای با عنوان “زبان مادها” می‌نویسد: یک مجموعه‌نوشته روی سنگ‌نوشته‌ای توسط (I. Abuladze) در ارمنستان کشف شد که به زبان ارمنی و ترجمه آن به هفت زبان نیز همراه سنگ‌نوشته است و در آن کشور نگهداری می‌شود. یکی از ترجمه‌ها به فارسی است اما یکی از زبان‌ها برای کاشف ناآشنا بود. مک کنزی، متخصص کردی، عین متن آن را در مقاله آورده است که دقیقا کردی کرمانجی امروزی است. مک کنزی صراحتا می‌گوید این زبان مادها و در واقع زبان کردی است.
نویسنده مقاله‌ای که اولین بار به این موضوع اشاره کرده (Shanidze) است و مک کنزی نیز حرف او را تایید می‌کند و می گوید این نسخه در نیمه اول قرن پانزدهم میلادی از روی یک نسخه قدیمی‌تر (حدود قرن ششم میلادی) یعنی ۱۴۰۰ سال پیش و در صدر اسلام رونویسی شده است. عین متن اصلی (البته فقط بخش کوتاهی در مقاله آمده است) را بدون تغییر در اینجا می‌آورم و سپس شکل دقیق کرمانجی امروزی آن را می‌نویسم و با مقایسه می توان مشاهده کرد نخستین و قدیمی‌ترین متن موجود کردی به کرمانجی است.
متن اصلی (پاكیژ خوەدێ، پاكیژ زەخم، پاكیژ ڤێمەرگ، كو ھاتی خاچ ژكرمە، رەحمەتێ مە) شکل کنونی آن با توجه به تطبیق تحولات آوایی زبان مادی (پاقژ خوەدێ، پاقژ زەخم، پاقژ بێمەرگ، كو ھاتیە خاچ ژكرمە، رەحمەتێ مە). ترجمه فارسی (پاکیزه خدا، بزرگ خدا، پاکیزه بی مرگ، که به صلیب کشیده شده است، رحمتی است برای ما).
چند نکته:
۱-متن برای خواننده و شنونده امروزی کرمانجی نیز خیلی راحت قابل فهم است، ۲-جالب این که در آن زمان هم مجهول کرمانجی با فعل “هاتن” به معنی “آمدن” صورت می گرفته درست مانند امروز، ۳-امروز هم در کرمانجی به “صلیب” می گویند “خاچ”، ۴-امروز هم “زخم” در کرمانجی یعنی “بزرگ، گنده”، ۴-پاکیژ یعنی پاکیزه و امروز هم در کرمانجی “پاقژ” می گوییم.
بدین ترتیب، قدمت متون مکتوب کردی کرمانجی از آنچه که تاکنون معرفی شده قدیمی‌تر می شود یعنی ۱۴۰۰ سال قدمت دارد. در زمینه زبان کردی/مادی قبل از اسلام متاسفانه تحقیقات کردها تقریبا صفر است و مسلما با تحقیق علمی می توان به نتایج جالبی دست یافت. اگر در مقام مقایسه، به ادبیات پیشرفته کشورهای غربی نگاه کنیم، به عنوان نمونه تاریخ شکل‌گیری زبان فرانسه مکتوب به صورت مستقل از زبان مادر یعنی لاتین به یازده قرن پیش بر می‌گردد یعنی سه قرن کمتر از متن مکتوب موجود کردی کرمانجی اما زبان‌ها و ادبیات‌های مهمی مانند فرانسه منشا رشد و توسعه گسترده‌ای در جامعه شدند. بدین ترتیب که با بازگشت به آثار گذشته (یونانی و رومی) به صورت ترجمه، تفسیر، بازنویسی – آثاری که در طی قرن‌ها کم اهمیت و حتی بی اهمیت تلقی می‌شد – به زبان خود حیاتی دوباره بخشیدند و بنای ادبیات‌هایی مهم و به تبع آن زمینه سازی حوزه‌های مختلف علوم انسانی را نهادند که امروز شاهد هستیم. بازگشت به آثار گذشته و بازآفرینی و بازسازی آنها یکی از بنیان‌های رنسانس شد. ادبیات کلاسیک کردی از پتانسیلی بالایی برخوردار است و در انتظار همت اهل تلاش.
ادبیات کلاسیک کردی – به ویژه کرمانجی – مملو از موضوعات فلسفی، زبانی، جامعه شناختی، روانشناختی، تاریخی… است اما بلااستفاده رها شده است. بازشناسی آکادمیک ادبیات- شفاهی و مکتوب – کردی می تواند منشا رشد و توسعه مهمی باشد.

بیشتر بخوانید ..

معرفی کتاب “شوق‌نامه کرمانجی
مقدمه
کردی کرمانجی از خانواده زبان‌های ایرانی است. کردی زبان مادهاست که اولین حکومت ایرانی را تاسیس کردند. علی رغم نبود اسناد و مدارک مکتوب از زبان آن روز کردی، نمی توان تصور کرد حکومت آنان – همانند دیگر حکومت‌ها – بدون خط و نوشتار بوده باشد. قدیمی‌ترین متن مکتوب کردی کرمانجی به صدر اسلام بر می‌گردد که متنی دینی است و اکنون در موزه‌ای در ارمنستان نگهداری می‌شود. اما قدیمی‌ترین متن ادبی کردی کرمانجی به علی حریری – حدود هزار سال پیش – بر می‌گردد. ادبیات مکتوب کلاسیک کردی کرمانجی در مسجد و حجره‌ها خلق شد و همه شاعران کلاسیک آن (فقیه طیران، ملای جزیری، خانی…) بدون استثنا شیخ و ملا و اهل دین بودند. پس از آن که کردستان ترکیه، سوریه و عراق امروزی در دوره صفوی و پس از جنگ چالدران/چاردێران در سال ۱۵۱۴ میلادی از ایران جدا شدند، زبان و ادبیات کردی نیز در طی قرن‌ها و به ویژه پس از جنگ جهانی اول و تاسیس سه کشور نوپای مذکور تحت تاثیر سیاست‌های زبانی آنها قرار گرفت که هر کدام قصه‌ای تلخ و جداگانه دارد. کردی کرمانجی در ایران علی رغم بسیار ناشناخته ماندن برای افکار عمومی هم از جمعیت قابل توجهی سخنور برخوردار است هم ادبیات مکتوب موجود آن به بیش از ۲۵۰ سال پیش بر می‌گردد و آن نیز به ابن غریب تعلق دارد که در خراسان زندگی می‌کرد.

معرفی کتاب
کتاب “الوان الحال: کلیات اشعار ابن غریب جرمغانی؛ شاعر سه زبانه خراسان شمالی در قرن ۱۲ ه.ق.جلد اول: شوق نامه کرمانجی” با تصحیح دکتر هادی بیدکی و توسط نشر بیژن یورد بجنورد منتشر شد. این شاعر قبلا در کتاب “هزار و یک شب کرمانج: فلسفه شعر و موسیقی کرمانج خراسان” نوشته کلیم الله توحدی و در مقاله‌ای توسط علی رحتمی نیز معرفی شده بود اما در کتاب حاضر با نگاهی آکادمیک و حرفه‌ای مورد بررسی قرار گرفته است. اما این سبب نمی‌شود اثر حاضر بدون ایراد باشد. مصحح در مقدمه و در صفحه ۴ در تقسیم‌بندی شاخه‌های کردی، این زبان را به سه گویش تقسیم‌بندی کرده، گروه غربی را کرمانجی نامیده و گروه شرقی را بادینانی و متداول در بین کردهای شوروی، شمال غربی عراق و موصل. در حالی که می‌دانیم بادینی نیز همان کرمانجی است و به خاطر تکلم در منطقه بادینان در اقلیم کردستان به اشتباه به نام منطقه مذکور “بادینی” نامیده می‌شود و در ایران نیز به خاطر تکلم ایل شکاک و مشهور شدن توسط اسماعیل آغای سمکو، رئیس ایل شکاک، در بین کردهای سوران شکاکی نامیده می‌شود و کردهای شوروی هرگز زبان خود را کردی بادینانی نمی‌نامند.
مصحح در صفحه ۵ مقدمه به درستی به فضای حاکم بر محافل کردی به ویژه کرمانجی اشاره کرده و اظهار امیدواری نموده تا “از انحصارطلبی نسخه‌های خطی خود دست بردارند و آنها را در اختیار مصححان و محققان قرار دهند”. دکتر بیدکی ابن غریب را به حق از غربت درآورده و برای اولین بار به صورتی شایسته معرفی می‌کند تا آغازی بر راهی طولانی برای دیگر محققان و علاقمندان حوزه ادبیات کردی کرمانجی باشد. او با تحلیل دقیق اشعار شاعر در مورد زندگی نامه، تولد و فوت، سکونتگاه، دین و مذهب، خصوصیات ظاهری –اخلاقی، اوضاع زندگی و زمانه، سطح دانش و آگاهی، شاعران معاصرش (کرد که هنوز به آثار آنان دسترسی نداریم)، اطلاعات بسیار باارزشی ارائه می‌کند.
مصحح همچنین با نسخه‌خوانی براساس دو نسخه امرالله صفری و علی رحمتی تلاش کرده تا درست‌ترین شکل ممکن از اشعار ابن‌غریب را ارائه دهد اما در ثبت شکل درست کلمات کرمانجی از لحاظ جنس کلمه و صرف اسم متاسفانه بسیار ناموفق بوده است. با توجه به این که اولین کار سنگین در این حوزه است و همچنین ممکن است نسخه‌ها به مروز زمان دچار تغییر ناسخان احتمالی شده باشند و از طرفی نیز کردی کرمانجی در خراسان امروز بسیار تحت تاثیر فارسی قرار گرفته، این کار کمی طبیعی به نظر می‌رسد اما لازم است در چاپ‌های بعدی این موضوع مورد توجه جدی قرار گیرد چون بعید به نظر می‌رسد کردی کرمانجی دویست و پنجاه سال پیش خراسان تا این حد – آنچه در اشعار مکتوب این کتاب وجود دارد – در جنس کلمه و صرف اسم از اصالت خود دور شده باشد. مصحح ضمن آوردن اشعار با املای متداول آن دوره و گذاشتن فتحه، ضمه و کسره، در پایان نیز تمام ۶۹۱ بیت جلد اول را با الفبای کردی/آرامی توفیق وهبی همراه با ترجمه و توضیحات عالی آورده است. دکتر بیدکی نوید چاپ اشعار دیگر ابن غریب را نیز داده است. خواندن این اثر به محققان، دانشجویان و دیگر علاقمندان ادبیات کردی پیشنهاد می‌شود.