علی پاک سرشت /آغاز رمان کردی با “شبان کرمانج‌ها” اثر عربه شمو در سال ۱۹۳۵ میلادی است. از وجود رمان در کردی هورامی، کردی کلهری/فیلی مطلع نیستم. کردی سورانی دویست سال قدمت ادبی مکتوب دارد و در طی این مدت به ویژه در دو دهه اخیر توانسته است گام‌های مهمی در زمینه رمان بردارد.

0
7

آیا کرمانجی فقط دو رمان نویس دارد؟
علی پاک سرشت

رمان بخش مهمی از ادبیات است. در خانواده زبان کردی نیز آغاز ادبیات به ویژه رمان در همه شاخه‌ها یکسان نیست. آغاز رمان کردی با “شبان کرمانج‌ها” اثر عربه شمو در سال ۱۹۳۵ میلادی است. از وجود رمان در کردی هورامی، کردی کلهری/فیلی مطلع نیستم. کردی سورانی دویست سال قدمت ادبی مکتوب دارد و در طی این مدت به ویژه در دو دهه اخیر توانسته است گام‌های مهمی در زمینه رمان بردارد. بختیار علی، شیرزاد حسن برای خوانندگان ادبی در ایران بیشتر از همه شناخته شده‌اند. در کردی زازاکی/یا دملکی تا آنجایی که تحقیقات نشان می‌دهد تاکنون فقط چهار نویسنده رمان نوشته‌اند (دنیز گوندز، مونزور لم، الهامی سرت کایا، ژهاتی زنگلان) و در مجموع پنج رمان چاپ کرده‌اند.
در کردی کرمانجی علی‌رغم وجود موانع بسیار جدی در ترکیه و حتی ممنوعیت حرف زدن به آن، رمان‌نویس‌های کرد با تلاش فردی خود گام‌های مهمی برداشته‌اند. تعداد رمان‌نویس های کردی کرمانجی بسیار بیشتر از مجموع همه شاخه‌های مذکور کردی است. برای خوانندگان فارسی زبان در ایران فقط چند اسم بیشتر شناخته شده‌اند: محمد اوزون، ژان دوست. دلیل مشهور بودن این دو نویسنده را نمی توان الزاما قدرت ادبی آنها دانست بلکه تبلیغات غیرادبی نیز عامل مهمی در معرفی آنهاست. البته این به معنای رد توان ادبی آنها نیست. به عنوان مثال، محمد اوزون مورد توجه خاص رسانه‌های دولتی ترکیه قرار گرفت و با حمایت یاشار کمال و با اهداف تبلیغاتی دولت ترکیه مطرح شد در حالی که رمان‌های وی زندگی‌نامه‌ای و در مورد شخصیت‌هایی هستند که خواننده به محض شنیدن نام آنها کتاب را می‌خواند. “چاه سرنوشت” محمد اوزون در مورد جلادت بدرخان و زندگی اوست و علی‌رغم داشتن زبان استاندارد کردی کرمانجی، از تکنیک‌ها و معیارهای لازم و قوی ادبی برخوردار نیست. در مورد ژان دوست نیز چنین است. به عنوان مثال اگر “چاه سرنوشت” محمد اوزون یا “میرنامه” ژان دوست به فرانسه ترجمه شوند، برای خواننده فرانسوی‌زبان هیچ جذابیتی ندارد. اینها فقط برای خواننده کرد می‌تواند جذاب باشد چون می خواهد از زندگی یک شخصیت مهم کرد مطلع شود در حالی که یک اثر ادبی واقعی بایستی برای همه جذابیت داشته باشد.
در مقابل، رمان‌نویس‌هایی نیز وجود دارند که آثارشان دارای خلاقیت ادبی و با محتوای غیرسیاسی است اما به خاطر عدم وابستگی به احزاب سیاسی ناشناخته مانده‌اند. مانند شاهین بکر، حسن مته، یعقوب تیلرمنی، یونس اراوغلو، باوه نازه…
در زیر نام تعدادی از رمان‌نویس‌های کردی کرمانجی را می‌آورم که تاکنون اثر/آثارشان چاپ شده است:
۱-یوسف حمید، ۲-پرویز جهانی، (فقط دو نفر اول در ایران) ۳-سهیده ایبو، ۴-بریندار، ۵-غمگین تمو، ۶-محمود باکسی، ۷-محمد اوزون، ۸-عگید خودو، ۹-باوه نازه،۱۰-شاهین بکر، ۱۱-نوری شمدین، ۱۲-باوه شهین، ۱۳-سما کرد، ۱۴-مدنی فرهو، ۱۵-بوبه اثر، ۱۶-حسن مته، ۱۷-حورشید میرزنگی، ۱۸-محمد دهسوار، ۱۹-احسان جولمرگی، ۲۰-سلیمان دمیر، ۲۱-مصطفی آیدوغان، ۲۲-م. بشیر، ۲۳-لقمان پولات، ۲۴-زین العابدین، ۲۵-ابراهیم سیدو آیدوغان، ۲۶-فرگین ملیک، ۲۷-لالش قاسو، ۲۸-حلیم یوسف، ۲۹-عادل زوزانی، ۳۰-رشاد سورگل، ۳۱-نوروز سعیدپور، ۳۲-رمضان آلان، ۳۳-مظهر بوزان، ۳۴-توری، ۳۵-کمال اورگون، ۳۶-عمر دلسوز، ۳۷-ژیر دلوان، ۳۸-مناف عثمان، ۳۹-ایوب کران، ۴۰-ژان دوست، ۴۱-عباس عباس، ۴۲-میران ژانبار، ۴۳-لقمان آیبه، ۴۴-مهدی زانا، ۴۵-یعقوب تیلرمنی، ۴۶-دلاور زراق، ۴۷-فرات جوری، ۴۸-آتیلا باریشر، ۴۹-ثبری آکبل، ۵۰-دیار بوهتی، ۵۱-سرکان بروسک، ۵۲-نصیب تارم، ۵۳-یونس اراوغلو، ۵۴-آرین زین، ۵۵-آرام گرناس، ۵۶-ابراهیم عثمان، ادیب پولاد، ۵۷-میر قاسملو، ۵۸-شنر اوزمن، ۵۹-حسن حسین دنیز، ۶۰-ظریفه دمیر، ۶۱-علی حسین کریم، ۶۲-رزالیه رشید، ۶۳-حسن آله؟ ۶۴-نواف میرو، ۶۵-جیهان روژ، ۶۶-عبدالرحمن پرتو، ۶۷-اوزگور کیاک، ۶۸-فواز حسین، ۶۹-انور کاراهان، ۷۰-آرشوه اوکسان، ۷۱-گولگش دریاسپی، ۷۲-عمر دوران، ۷۳-محمد روناهی، ۷۴-ایوب گوون، ۷۵-عمر یامان، یونس بیلگیچ، ۷۶-عبدالصمد یگیت، ۷۷-یلماز پامبلیبل، ۷۸-محمد سعید حسین، ۷۹-عربه شمو، ۸۰-حجی جندی، ۸۱-علی عبدالرحمن، ۸۲-عسگر بوییک، ۸۳-توسن رشید، ۸۴-عزیز گردن زری، ۸۵-وزیر اشو، ۸۶-کریم بیانی، ۸۷-نافی آکره ای، ۸۸-انور محمد طاهر، ۸۹-ناجی طاها باوری، ۹۰-حسن سلوانی، ۹۱-صبری سلوانی، ۹۲-صدیق هروری، ۹۳-بلند محمد، ۹۴-محمد سلیم سواری، ۹۵-محسن عبدالرحمن، ۹۶-تحسین ناوشکی، ۹۷-عصمت محمد بدل، ۹۸-حسن ابراهیم، ۹۹-یونس احمد، ۱۰۰-هزروان، ۱۰۱-صدیق حامد، ۱۰۲-کووان سندی، ۱۰۳-ژارو دهوکی.
در مجموع تاکنون حدود ۳۰۰ رمان به کرمانجی منتشر شده است. این عدد در مقابل، مثلا، رمان فرانسه بسیار ناچیز است. در فرانسه هر سال به طور متوسط ۷۰۰ رمان جدید نوشته و چاپ می‌شود. رمان یکی از ابزارهای مهم زبان‌سازی است و کردی کرمانجی به ویژه در ایران در شرایط کنونی شدیدا نیازمند نثر به ویژه رمان است در حالی که در تاریخ ادبیات کردی کرمانجی در ایران فقط دو رمان منتشر شده‌اند.